pesa inatoka wapi na inafanyaje kazi ?

Pesa inatoka wapi na inafanyaje kazi ni swali muhimu kwa yeyote anayetaka kuelewa mfumo wa fedha. Pesa ni chombo kinachotumika kununua bidhaa na huduma, na hutolewa na benki kuu pamoja na mfumo wa benki za kawaida. Mfumo huu husaidia kurahisisha biashara na kukuza uchumi.

Je, umewahi kujiuliza: Pesa hii tunayotumia kila siku inatoka wapi hasa? Kwa nini karatasi ndogo au namba tu kwenye simu inaweza kununua nyumba, gari au chakula? Au kwa nini wakati mwingine pesa inakuwa nyingi ghafla na wakati mwingine inaisha kama maji kwenye mkono? Ukweli ni kwamba pesa nyingi huundwa kutoka hewani na benki kuu na benki za kibiashara. Hii ndiyo siri kubwa ya uchumi wa kisasa – na ukiifahamu, unaweza kuifanya pesa ikufanyie kazi badala ya wewe kuifanyia kazi tu!

Historia ya pesa

Pesa ni nini? Pesa ni sehemu muhimu sana ya maisha yetu na ina jukumu kubwa katika jinsi tunavyoishi na jinsi tunavyoweza kufuata ndoto zetu. Lakini pesa hasa ni nini?

Pesa ni chombo cha kubadilishana (medium of exchange) kinachoturuhusu kununua bidhaa na huduma. Inaweza pia kutumika kama hifadhi ya thamani (store of value) au kama kipimo cha thamani (unit of account).

Kwa maneno rahisi: Pesa inafanya biashara iwe rahisi – badala ya kubadilishana bidhaa moja kwa moja (k.m. ng’ombe kwa mboga), unatumia pesa ili upate kile unachotaka bila shida.

Historia ya pesa inaanza miaka 3000 iliyopita Mesopotamia (Iraq ya leo). Wakati huo, watu walitumia mfumo wa kubadilishana bidhaa (barter): ngano kwa mchele, maziwa kwa kuni. Lakini mfumo huu ulikuwa na matatizo makubwa – haukuwa na thamani sawa, na haikuwezekana kubeba bidhaa kubwa.

Baadaye, watu walianza kutumia vitu vyenye thamani ya asili kama fedha, dhahabu, magamba ya bahari au maharagwe ya kakao. Karibu mwaka 600 KK, sarafu za chuma za kwanza zilitengenezwa huko Lydia (Uturuki ya leo). Hii ilifanya biashara iwe rahisi zaidi.

Katika karne ya 7 BK China walianzisha pesa za karatasi – karatasi zenye thamani iliyohakikishiwa na serikali. Leo, pesa zetu (k.m. shilingi Tanzania, dola, euro) ni fiat money – pesa zisizo na thamani ya kimwili (si dhahabu wala fedha), lakini zinakubalika kwa sababu serikali inasema “hii ni pesa halali” na benki kuu (k.m. Benki Kuu ya Tanzania – BOT) inasimamia uchapishaji wake.

Jinsi pesa inavyofanya kazi leo (siri kuu):

• Benki kuu huunda pesa mpya kwa kuandika rekodi za kidijitali au kuchapisha noti.
• Benki za kibiashara (k.m. CRDB, NMB) huunda pesa nyingi zaidi kwa kukopesha – ukiweka TZS 1,000,000 akauntini, benki inaweza kukopesha TZS 900,000 kwa mtu mwingine na kuweka TZS 100,000 tu kama akiba. Hii inaitwa fractional reserve banking – pesa nyingi huundwa kwa mkopo!
• Thamani ya pesa inategemea imani na uchumi – ikiwa watu wanaamini pesa itakubalika, ina thamani. Ikiwa serikali inachapisha pesa nyingi sana bila uzalishaji wa bidhaa, thamani inashuka (mfumko wa bei/inflation).

Kwa kifupi: Pesa sio kitu halisi – ni makubaliano ya jamii yanayofanya biashara iwe rahisi, thamani iweze kupimwa na utajiri uhifadhiwe

je pesa inatoka wapi?

Je, umewahi kujiuliza kwa nini serikali inakopa pesa badala ya kuzichapisha moja kwa moja? Au kwa nini pesa nyingi duniani zinaanza kama deni (madeni) na si kama akiba halisi?

kuna nadhalia mbalimbali zinaelezea ili , JACKAL ISLAND NOV 1910  bank 7 zilikutana kwa siri na kutengeneza AMERICAN CETRAL BANK inajulikana kama  THE FEDERAL RESERVE , na hii sababu kubwa  walitaka kudhibiti  usambazaji wa pesa za America , kupanda na kushuka kwa bei, n.k  kwa kutengeneza pesa kutoka hewani  na kukopesha serikali kwa riba .

Hivyo basi nchi inapokopa pesa kupitia bank kuu ya nchi husika asilimia 25 tu husambazwa au kuingizwa kwenye mzunguko moja kwa moja na asilimia 85 zilizobakia zinakuwa kama mkopo . hivyo basi kila  mtu wa nchi husika ataweza kupata pesa sasa kwa njia tofauti tofauti pia unaweza jiuliza je kama hivyo pesa si zitakuwa nyingi na kwanini kila mtu hana pesa, hapa kila nchi ina mifumo yake ili mwananchi aweze kupata pesa hizo na ikionekana pesa zimekuwa nyingi kuna njia za kuzichukua pesa hizo kwa jamii ili hali iludi kama hapo awali.

Sasa, jinsi nchi zinavyopata pesa (money creation) katika uchumi :

• Benki kuu (k.m. Benki Kuu ya Tanzania – BOT, au Federal Reserve) huunda pesa za msingi (base money) kwa kununua dhamana (bonds) au kutoa mikopo kwa benki za kibiashara. Hii inaitwa operesheni za soko huria
  
• Benki za kibiashara (k.m. CRDB, NMB) huunda pesa nyingi zaidi kupitia fractional reserve banking: Ukiweka TZS 1,000,000 akauntini, benki inaweza kukopesha TZS 900,000 (au zaidi) kwa mtu mwingine, na kuweka sehemu ndogo tu kama akiba. Hii inazalisha pesa mpya kama mkopo (debt-based money).
• Serikali inakopa pesa kwa kutoa bonds (dhamana za serikali), ambazo benki kuu au benki zingine hununua. Serikali inalipa riba (interest) kwa hiyo deni – hii ndiyo “kodi” inayozungumzwa katika hadithi.
• Pesa nyingi (karibu 90-97% katika nchi nyingi) huundwa na benki za kibiashara wakati wa kutoa mikopo, si benki kuu pekee. Kwa hivyo, pesa mpya inaingia uchumi wakati watu au biashara wanapokopa na kutumia.
  
  

  Ili kupata pesa, kuna njia kadhaa kulingana na mahitaji yako:

  
  
  
  
  • Unaweza kufanya kazi ili upate mshahara au malipo.
  
  
  • Unaweza kuwekeza katika hisa (stocks), biashara au mali.
  
  
  • Au hata kukopa kutoka benki au taasisi zingine za kifedha.
  
  

  Hata hivyo, jambo la muhimu zaidi kukumbuka ni hili: Tumia pesa yako kwa busara na weka akiba kwa matumizi ya baadaye. Usiishi kutoka mshahara hadi mshahara – tumia pesa ili ikufanyie kazi, si wewe tu kuifanyia kazi!

  Kwa nini pesa ni muhimu sana? Pesa inakupa uhuru: inakusaidia kulipa bili, kula vizuri, kusoma, kusafiri, kuwasaidia familia, na hata kufikia ndoto kama kujenga nyumba au kuanzisha biashara. Bila pesa, maisha yanakuwa magumu – lakini kwa pesa nyingi bila elimu ya kifedha, inaweza kusababisha matatizo makubwa kama madeni au upotevu wa thamani (inflation).

  Kwa hiyo, jifunze kutumia pesa vizuri:

  Weka bajeti (budget).

  
  

  Epuka matumizi yasiyo ya lazima.

  
  

  Weka akiba na uwekeze kidogo kidogo.

  
  

  
  

  Hitimisho: Pesa si mwisho – ni chombo cha kufikia maisha bora. Katika Dar es Salaam au popote Tanzania, anza leo kufikiria pesa yako kwa njia mpya: Je, inakufanyia kazi au unaiweka tu?

  
  

  Unaweza kushiriki maoni yako: Unatumiaje pesa yako sasa? Au una ndoto gani unayotaka kufikia kwa pesa? 💰

  
  

Soma pia je benki ni nini na inafanyaje kazi ili kuelewa jukumu la benki katika kuhifadhi pesa na kutoa

Mfumo wa fedha unasimamiwa na taasisi mbalimbali za kifedha ili kuhakikisha pesa inafanya kazi vizuri katika uchumi. Kwa mujibu wa World Bank (https://www.worldbank.org), mfumo wa benki una jukumu muhimu katika kusimamia na kusambaza fedha katika jamii.